Тариқат ва тариқатчилик

Савол: Дин китобларидан динни ўрганиб бўлмайдими? Дин фақат бирор тариқатга боғланиш орқали ўрганиладими?

Жавоб: Илгари ҳақ тариқатлар бор эди. У ерларда динимизнинг буйруқ ва тақиқлари тушунтирилар, динга амал қилиш йўллари ва тасаввуф илми ўргатиларди. Вақт ўтиши билан улар жуда камайиб кетди, балки бутунлай қолмади. Асли бўлмаганидан кейин эса, сохталари (тақлидчилари) кўпайди. Ҳар бурчакда бир шайх пайдо бўлди. Ҳозирги вақтда ҳақ тариқат мавжуд бўлган тақдирда ҳам, тариқатга кириш шарт эмас. Адашган тариқатчилар кўп бўлиб, улар орасидан ҳақ бўлганини ажратиб олиш қийин, чунки ҳақ деб ўйлаб ботил йўлга кириб қолинса, ундан қутулиш жуда оғир бўлади. Йўқса, ҳақ тариқат, номидан ҳам кўриниб турганидек, ҳақдир. Энг хавфсиз йўл эса – авлиё зотларнинг китобларидан ўрганишдир.

Батафсил

Тасаввуф нима?

Савол: Тасаввуф нима?

Жавоб: Тасаввуф – қалбни соф қилиш, ёмон хулқлардан тозалаш ва яхши хулқлар билан безаш демакдир. Тасаввуф “ҳол” иши (яъни, ҳис қилинадиган ҳолат) бўлгани учун, уни бошидан ўтказган билади, таърифлаш орқали тўлиқ тушунилмайди.

Тасаввуф илми қалб билан қилиниши лозим бўлган ва сақланиш керак бўлган нарсаларни ҳамда қалб ва руҳни тозалаш йўлларини ўргатади. Бунга “Ахлоқ илми” ҳам дейилади.

Тасаввуф аҳли ўз даражасига кўра тасаввуфни турлича таърифлаганлар. Улардан баъзилари қуйидагича:

Тасаввуф – диннинг буйруқларига бўйсуниб, тақиқларидан қочиб, қалбни ёмон хулқлардан тозалаш ва яхши хулқлар билан безаш демакдир.

Батафсил

Тасаввуфнинг келиб чиқиши

Савол: Ваҳҳобийлар ва уларга алданган баъзи бидъат аҳли авлиёлар йўлини, яъни тасаввуф ва тариқатни назарда тутиб, "булар кейинчалик чиққан, бидъат", демоқда. Тасаввуфнинг динимиздаги ўрни нимадан иборат?

Жавоб: Бу борада Муҳаммад Маъсум Форуқий ҳазратлари шундай деганлар:

Зоҳирдаги камолот ва маънавий мақомларнинг барчаси Расулуллоҳ алайҳиссаломдан келади. Зоҳирий камолотга, юксалишга сабаб бўладиган буйруқ ва тақиқларни бизга дин олимлари билдирди. Қалбнинг, руҳнинг тозаланишига хизмат қиладиган махфий илмларни ва қалб ишларини тасаввуф буюклари бизга етказди. Қалбга ва баданга фойдали бўлган барча билимларимиз Расулуллоҳдан келади.

Ҳазрати Умар вафот этгач, ўғли ҳазрати Абдуллоҳ: “Илмнинг ўндан тўққизи кетди”, деди. Баъзиларнинг бу сўздан ҳайратланганини кўргач: “Мен айтган илм, ҳамма биладиган таҳорат ва ғусл каби маълумотлар эмас, Аллоҳу таолони танитадиган илмлардир”, деди.

Батафсил

Дунёда авлиёлар бор

Савол: “Саодати Абадия” китобида ҳижрий 14-асрнинг ярмидан кейин дунёнинг ҳеч бир ерида валий кўрилмагани билдирилиб: “Ҳеч бир ислом ўлкасида тасаввуф олими йўқ кабидир”, деб ёзилган. Яъни, ҳозирги вақтда дунёда авлиё йўқ, демоқчими?

Жавоб: Ундай эмас, “йўқ” дейилмаяпти, “йўқ кабидир” дейилган. Абдулғани Наблусий ҳазратлари айтдиларки:

“Авлиёни инкор қилиш, диннинг бирор ҳукмини инкор қилиш каби куфрдир. Аллоҳу таоло Анбиёсини ва авлиёсини бошқалардан устун тутган, бошқаларга бермаган каромат ва мўъжиза каби ноёб ҳодисаларни бу зотларга эҳсон этган”. (Ҳадийқа)

Батафсил

Авлиёларга тил теккизиш

Савол: Баъзилар Ибни Арабий ҳазратларига номуносиб сўзлар айтишмоқда. Авлиёларга тил теккизиш жоизми?

Жавоб: Имоми Раббоний ҳазратлари “Мактубот” асарида бундай деган:

“Катталаримиз томонидан маъқулланган ва буюк деб билинган Муҳиддин Арабийнинг кўплаб сўзлари аҳли суннатга мос келмаслиги ҳайратланарли ҳолдир. Хатолари кашфда, қалбда пайдо бўладиган маълумотларда бўлгани учун, бунга ижтиҳоддаги хатолардагидек қаралади. Уни улуғ деб биламан ва яхши кўраман. Бироқ, аҳли суннатга тўғри келмайдиган ёзувларини нотўғри ва зарарли деб биламан.

Батафсил

Авлиёга авлиё деб бўлмайдими?

Савол: Бир салафий: “Бировни авлиё дейиш ёки вафот этган бўлса, “марҳум” ёхуд “раҳматуллоҳи алайҳ” дейиш ғайбдан хабар бериш бўлгани учун ширкдир. Масалан, Абдулқодир Гейлонийга ёки бошқа бировга авлиё дейиш куфр бўлади”, дейди. Бу нотўғри эмасми?

Жавоб: Албатта нотўғри. Бировга “марҳум” дейиш билан ғайбдан хабар берилган бўлмайди. Саҳобаи киромнинг барчаси жаннатийдир. Уларнинг ҳар бирининг номи тилга олинганда “Розиаллоҳу анҳ” дейилади. Асҳоби киромдан ўн кишининг исмлари айтилиб, жаннат билан муждаланиши уларга хос алоҳида бир икромдир. Аслида эса саҳобаларнинг ҳаммаси жаннатийдир. Қуръони каримда маолан: “Ҳаммасига ҳуснони [жаннатни] ваъда қилдик”, деб буюрилган. (Ҳадид, 10)

Батафсил

Авлиёнинг сифатлари

Савол: Авлиёни (валийларни) қандай таниш мумкин, унинг сифатлари нималардан иборат?

Жавоб: Ишлаш фарз бўлгани учун пайғамбарлар ва валийлар (авлиё) ҳам меҳнат қилишган. Масалан, Одам алайҳиссалом деҳқончилик билан шуғулланган. Нуҳ алайҳиссалом дурадгор, Довуд алайҳиссалом темирчи бўлган. Авлиёи киром ҳам турли касб-ҳунар соҳиби эдилар. Аллоҳу таоло: “Суйганларимни [авлиёмни] халқ ичида яшираман, уларни ҳамма ҳам таний олмайди”, деб марҳамат қилган. Уларни танийдиган кишилар оз бўлса-да, мавжуд.

Авлиёнинг айрим сифатлари қуйидагича билдирилган:

Батафсил

Имом Ашъорий

Аҳли суннатнинг икки эътиқод имомидан бири. Исми Али бин Исмоилдир. Куняси Абул Ҳасандир. 260 ёки 266 (м.879) йили Басрада туғилди. 324 ёки 330 (м.941) йили Бағдодда вафот этди. Басра дарвозаси билан Карҳ орасидаги қабристонга дафн этилди. Насаби Асҳоби киромдан буюк бир саҳобага бориб тақалади. Шажараси қуйидагича: Али бин Исмоил бин Исҳоқ бин Салим бин Исмоил бин Абдуллоҳ бин Мусо бин Билол бин Аби Бурда бин Абу Мусал-Ашъорий.

Имом Ашъорий ўгай отаси билан мутазила фирқасида бўлган Абу Али Жуббаининг талабаси бўлганидан бу бузуқ йўлда етишди. 40 ёшигача мутазила фирқасида бўлди. Бу фирқанинг машҳурларидан бўлди. 40 ёшидан кейин Рамазон ойида кўргани тушида Пайғамбар жанобимизнинг амри билан бу бузуқ йўлдан чиқиб, аҳли суннат эътиқодига кирди.

Батафсил

Имом Мотуридий

Аҳли суннатнинг икки эътиқод имомидан биринчисидир. Исми Муҳаммад бин Муҳаммад Мотуридий. Куняси Абу Мансурдир. Туғилган жойи Самарқаднинг Мотурид ноҳиясидир. Ҳижрий 333 (м.944) йили Самарқандда вафот этди.

Имом Мотуридий имом Аъзам Абу Ҳанифанинг нақлан билдирган ва ёзган аҳли суннат эътиқодини, калом билимларини ундан нақл этганлар воситаси билан китобларга туширди, исбот ва изоҳ қилди. Калом илмида, ақоидда мужтаҳид бўлган имом Мотуридий калом ва фиқҳ илмини Абу Наср Ияддан ўрганди.

Батафсил

Имом Аҳмад бин Ханбал

Жаннат билан суюнчиланган аҳли суннат вал жамоатнинг тўрт буюк мазҳабидан бири бўлган Ханбалий мазҳабининг раисидир.

164 (м.781) йили Бағдодда туғилди. 241 (м.855) йили Бағдодда вафот этди. Асли Басраликдир. Отасининг исми Муҳаммад бин Ханбалдир.

Отаси у жуда кичиклигида вафот этган. Унинг тарбияси билан онаси шуғулланган. Кичиклигидан илм ўрганишни бошлаган. Бу вақтда Бағдод аҳамиятли илм маркази эди. Бу ерда ҳадис олимлари, қироат олимлари, тасаввуфда етишган буюк зотлар ва бошқа илмларда мутахассис бўлган қийматли олимлар бор эди. Аввал Қуръони каримни ёд олди. Ундан кейин луғат, ҳадис, фиқҳ, Саҳоба ва Тобеин ривоятларини ўрганди.

Тенгдошлари орасида жиддийлиги, тақвоси, сабр-матонати ва бардошлилиги билан машҳур эди. Бу ҳоли ҳали 15-16 ёшларида олимларнинг диққатини тортди. Ҳусайм бин Жамил  шу вақтларда у ҳақида шундай деганди: “Бу йигит яшаса, замонидагиларнинг илмда раҳбари бўлади.”

Батафсил